✏ Directe bewerking Klik op tekst om te bewerken · Shift+Enter voor nieuwe regel

Bronnen & achtergrond

Waarom deze twee boeken?

Deze tijdlijn is onderdeel van een introductie op het boek Pedagogisch Aanwezig Zijn en op de drie bewegingen die daarin centraal staan: Pedagogisch Denken, Pedagogisch Ontmoeten en Pedagogisch Handelen.

Voor de opbouw van de tijdlijn heb ik bewust gekozen voor twee boeken die elk vanuit een eigen perspectief naar de geschiedenis van het onderwijs kijken. Samen vormen ze de twee lenzen waarmee je door de tijdlijn heen kunt lopen.

De twee bronboeken
hover om te vergroten
Wijsgerige pedagogiek
Joris Vlieghe
LannooCampus, 2023

Vlieghe beschrijft de geschiedenis van het pedagogisch denken. Zijn boek is de basis voor het perspectief van bevrijding: onderwijs als beweging naar iets toe.

De verminking van de mens
Ellen Heyting
Meulenhoff, 1977

Heyting schrijft scherp over wat het onderwijs de mens heeft aangedaan. Het boek is wat ouder, maar het voelt heel actueel. Het is de basis voor het perspectief van verminking: onderwijs als beweging van iets af.

Het woord bevrijding spreekt voor zichzelf: onderwijs op zijn best opent iets in een leerling. Het zet iets in beweging, maakt nieuwsgierigheid los en geeft toegang tot de wereld.

Het woord verminking klinkt zwaar. Ik heb dat bewust laten staan. Ik gebruik het om scherp te benoemen wat anders makkelijk vaag blijft. Als een leerling onderwijs ontvangt dat iets in hem sluit in plaats van opent, dan werkt dat als een beweging van iets af.

Het gebeurt als een opdracht, een aanpak of een toon iets van de nieuwsgierigheid of de zin om te ontdekken afsluit bij de leerling.

Dat is wat ik bedoel. Niet letterlijk, maar pedagogisch. Een gesloten opdracht kan soms nodig zijn en juist bevrijdend werken. Maar diezelfde opdracht kan ook precies het tegendeel doen. Het gaat erom wat het met die leerling doet — of het iets opent, of iets sluit.

De vraag die dit oproept

Elk tijdperk in deze tijdlijn laat zien hoe het onderwijs tussen die twee bewegingen in vorm kreeg. De vraag is niet welk perspectief klopt. De vraag is welk perspectief jij herkent bij jezelf en in jouw docentschap.

Verantwoording

De tijdlijn is gebouwd met behulp van Claude Code (Anthropic). De teksten zijn afkomstig uit het manuscript Pedagogisch Aanwezig Zijn van J.L. Haisma. De portretteksten bij de denkers zijn gegenereerd door AI op basis van Wikipedia.

Directe bewerking

Directe bewerking

Voer de pincode in

↓
Als lens op jezelf

Huis van Leren

Pedagogisch Aanwezig Zijn

Hoe ben jij aanwezig als docent? Die vraag staat centraal in het boek Pedagogisch Aanwezig Zijn. Onderstaande tijdlijn, die ik uitwerk in deel 1 van het boek, helpt je om die vraag te bekijken vanuit de geschiedenis van het onderwijs. Hoe je als docent aanwezig bent is óók het resultaat van wat het onderwijs moe(s)t zijn. In principe bevrijdend, maar soms deed het het tegenovergestelde. Hieronder kijk ik naar de geschiedenis van onderwijs vanuit twee perspectieven. Twee bronnen zijn hiervoor leidend geweest.

Bronnen

Perspectief 1 · Bevrijding — beweging naar iets toe

Heeft het onderwijs de mens bevrijd?

beweeg voor de toelichting →

Toegang tot kennis was ooit voorbehouden aan enkelen. Nu krijgt iedereen onderwijs. De mens werd langzaam het middelpunt van zijn eigen leven.

Pedagogisch Aanwezig Zijn

Deze tijdlijn is opgebouwd vanuit twee perspectieven die een bril kunnen zijn om te kijken naar je docentschap in het hier-en-nu. Hoeveel ruimte geef ik? Wanneer stuur ik en wanneer laat ik los?

Perspectief 2 · Verminking — beweging van iets af

Of heeft het onderwijs de mens verminkt?

beweeg voor de toelichting →

Vóór de school liep het kind mee in het leven van de volwassene. Het onderwijs haalde het kind uit die wereld en plaatste het in een steeds meer afgeschermde omgeving.

De historische vraag is: wat deed dit met ons onderwijs?
De actuele vraag is: wat doet het met jou in het Hier en Nu? Hoe kijk jij? Vanuit bevrijding? Of soms ook vanuit verminking? En wat doet het met jouw Docent Zijn?
Vóór de school De natuur als cultuur prehistorie – 500 v.Chr.
Leren als deelnemen
Leren is leven — vóór de school

Het kind loopt mee, doet mee en heeft al vroeg een rol. Leren is deelnemen, niet voorbereiden.

SHIFT
Afzondering
Deelnemen aan de wereld ↓ Afgezonderd worden van de wereld
Het kind bewoog naar deelname, naar de echte wereld, naar een erkende rol.
Het kind werd wegbewogen van de wereld: afgeschermd, gecontroleerd, gevormd naar het belang van de elite.
Geef jij je leerling toegang tot de echte wereld, of bescherm je hem er vooral van?
Griekenland & Rome De Oudheid 500 v.Chr. – 400 n.Chr.
Kennis als privilege
De vrije burger denkt. De rest doet.

Het christendom neemt het onderwijs over en kennis wordt ondergeschikt aan geloof. Begrip is geen doel. Gehoorzaamheid aan de overgeleverde waarheid wel.

Belangrijke figuren

Socrates (469–399 v.Chr.)Hij gaf geen les, hij stelde vragen. Door te vragen bracht hij zijn leerlingen ertoe zelf na te denken. Kennis was voor hem iets wat je al in je had, maar nog moest ontdekken.
Plato (428–348 v.Chr.)Leerling van Socrates. Hij geloofde dat de wereld die we zien een schaduw is van de echte werkelijkheid. Onderwijs was voor hem een weg omhoog, naar het licht van de waarheid.
Aristoteles (384–322 v.Chr.)Leerling van Plato, maar hij dacht er anders over. Kijk goed om je heen, zei hij. De werkelijkheid zit niet boven je maar voor je.
SHIFT
Geloof
Van burger ↓ Naar ziel
Elk leven kreeg richting en waardigheid, ongeacht afkomst of stand.
Elke eigen richting werd van buitenaf opgelegd. Wie afweek was niet alleen fout. Hij was zondig.
Welk groot verhaal bepaalt de richting in jouw klas? En wie heeft dat verhaal bepaald?
Middeleeuwen God als enige leraar 400 – 1400
Geloof als kennis
De mens begrijpt de wereld, bevrijding door de rede én een nieuw systeem

Observatie, wetenschap en bewijs vervangen de autoriteit en de tradities. De mens is maakbaar. Dat is een bevrijdend idee maar ook een nieuw systeem van vorming en controle.

Belangrijke figuren

Augustinus (354–430)Hij was ervan overtuigd dat alleen God echt iets kan leren. Een leraar kan je wijzen op de weg, maar het echte begrip komt van binnenuit.
Thomas van Aquino (1225–1274)Hij probeerde het denken van Aristoteles te verbinden met het christelijk geloof. Voor hem sloten wetenschap en geloof elkaar niet uit, ze vulden elkaar aan.
SHIFT
Mens
Van God ↓ Naar mens
Voor het eerst staat het kind centraal als mens, met een eigen gezicht, eigen aanleg, eigen mogelijkheden.
Die aandacht was er alleen voor de zonen van welgestelden. Wie niet tot de juiste groep behoorde, bleef onzichtbaar.
Wie in jouw klas krijgt de meeste ruimte om zichzelf te zijn? En wie het minst?
Renaissance & Hervorming De mens als onderwerp ~1400 – 1650
Kennis als vorming
Het kind krijgt een gezicht. Het onderwijs blijft elitair.

Dewey: leren door doen. Montessori: het kind heeft nieuwsgierigheid van nature, geef het ruimte. Het kind is geen leeg vat maar een subject met een eigen logica. Een radicale breuk met de 19e eeuw.

Belangrijke figuren

Erasmus (1469–1536)Hij vond dat kinderen zacht begeleid moesten worden, niet gedwongen. Leren doe je niet met angst maar met nieuwsgierigheid.
Montaigne (1533–1592)Liever een hoofd dat goed denkt dan een hoofd dat vol zit. Hij vond dat onderwijs moest aansluiten bij wie een kind werkelijk was.
Comenius (1592–1670)Hij droomde van onderwijs voor iedereen. Zijn leerboeken waren de eerste met plaatjes. Maar hij bedacht ook hoe je honderden kinderen tegelijk kon onderwijzen. Die twee kanten zaten altijd allebei in zijn werk.
SHIFT
Rede
Van individu ↓ Naar rede
De mens ontdekt dat hij de wereld zelf kan begrijpen. Niet autoriteit, maar bewijs. Niet gehoorzaamheid, maar eigen denken.
Die bevrijdende taal werd al snel ingezet voor iets anders: een efficiënter systeem om mensen te vormen naar wat de samenleving nodig had.
Wat klinkt bij jou in je les als vrijheid maar is het eigenlijk niet?
Verlichting De maakbare mens 1650 – 1800
Kennis als rede & bewijs
De mens begrijpt de wereld — en wil haar beheersen

Galilei en Newton: de natuur begrepen door observatie en bewijs. Descartes: ik denk, dus ik besta. Rousseau: het kind is van nature goed. Maar de bevrijdende taal verhult een nieuw systeem van vorming en controle.

Belangrijke figuren

Galilei (1564–1642) & Newton (1643–1727)Zij lieten zien dat je de natuur kunt begrijpen door haar goed te bekijken en te meten. Niet de kerk of de traditie had het laatste woord, maar het bewijs.
Descartes (1596–1650)Hij begon bij nul. Wat weet ik zeker? Alleen dit: ik denk, dus ik besta. Vanuit dat ene vertrekpunt probeerde hij de hele wereld opnieuw te begrijpen.
Rousseau (1712–1778)Een kind is van nature goed. Niet de mens bederft, maar de samenleving. Laat het kind met rust en het wordt vanzelf wie het moet zijn.
Kant (1724–1804)Je kunt een mens alleen mens maken door hem op te voeden. Maar het doel van opvoeding is dat hij uiteindelijk zelf kan nadenken en kiezen.
SHIFT
Systeem
Van ideaal ↓ Naar systeem
Oprechte liefde voor het kind werd de grondslag van universeel onderwijs.
Die liefde werd ingezet voor een systeem dat kinderen vormt naar wat de economie nodig heeft.
Wat doe jij voor een leerling uit echte zorg? En wat doe je eigenlijk voor de school?
19e eeuw De schoolfabriek ~1800 – 1900
Kennis als methode
De leraar wordt professional. De leerling wordt object.

De industrialisering heeft arbeiders nodig. Verlichtingsidealen worden ingezet voor een ander doel. Pestalozzi helpt arme kinderen in het systeem passen. Herbart maakt van lesgeven een vak. De school is een instituut dat zichzelf in stand houdt.

Belangrijke figuren

Pestalozzi (1746–1827)Hij gaf les aan straatkinderen en geloofde dat ieder kind recht had op goed onderwijs. Hoofd, hart en handen hoorden bij elkaar.
Fröbel (1782–1852)Hij bedacht de kleuterschool. Spelen is leren, zei hij. Het jonge kind heeft zijn eigen manier van de wereld begrijpen.
Herbart (1776–1841)Hij maakte van lesgeven een vak. Stap voor stap, volgens vaste principes. Nuttig, maar ook het begin van onderwijs als techniek waarbij de leerling object wordt in plaats van mens.
SHIFT
Kind
Van systeem ↓ Naar kind
Het kind als subject, met een eigen innerlijke logica die gerespecteerd moet worden.
De ideeën werden ingepast in bestaande structuren. Het systeem bleef draaien op de logica van Herbart.
Ken jij de leerling die het stilste is in jouw klas? Echt?
Reformpedagogiek Het kind als subject ~1900 – 1940
Kennis als ervaring
Niet: hoe vormen we het kind? Maar: wat heeft het kind nodig?

Dewey: leren en leven zijn niet te scheiden. Montessori: het kind heeft van nature nieuwsgierigheid — geef het ruimte. Het kind is geen leeg vat maar een subject met een eigen innerlijke logica. Een radicale breuk met de 19e eeuw.

Belangrijke figuren

John Dewey (1859–1952)Leren doe je door te doen, niet door te luisteren. De school hoort een plek te zijn waar kinderen echte dingen meemaken.
Maria Montessori (1870–1952)Ze observeerde kinderen heel nauwkeurig en ontdekte dat ze van nature geconcentreerd en nieuwsgierig zijn als je ze de ruimte geeft.
SHIFT
Recht
Van toegang voor enkelen ↓ Naar recht voor iedereen
Onderwijs wordt een recht. Niet langer voorbehouden aan enkelen. Iedereen mag meedoen.
Maar meedoen betekent: meedoen aan hetzelfde. Wie niet past in dat systeem, heeft het aan zichzelf te wijten.
Welke leerling past eigenlijk niet in jouw manier van lesgeven? En wat doe jij daarmee?
Naoorlogs – nu Insluiting & subject 1945 – nu
Kennis als recht & subject
Iedereen doet mee. Maar wie is er voor de leerling?

Uitsluiting is gevaarlijk — insluiting is een morele noodzaak. Maar Arendt vraagt: wie draagt verantwoordelijkheid voor wat er in dat onderwijs gebeurt? Biesta: kwalificatie en socialisatie verdringen subjectivering. Onderwijs dat alleen kwalificeert, brengt de leerling van zichzelf af.

Belangrijke figuren

Hannah Arendt (1906–1975)Een leraar draagt twee verantwoordelijkheden: liefde voor de wereld die je doorgeeft, en liefde voor het kind als nieuwkomer die zijn eigen plek moet vinden.
Gert Biesta (1957)Onderwijs doet drie dingen: het leert je iets, het maakt je deel van een gemeenschap, en het geeft je de ruimte om jezelf te worden. Dat derde wordt het vaakst vergeten.
Tijdperk Shift · Hover shift · Klik naam · Sleep |

Bewerken

Kies een optie